İstanbul’da Fatih’te doğdu. Trabzonlu Alemdarzâde ailesinden ve Osmanlı devri mutasarrıflarından İlyas Sâmi Bey’in oğludur. İlk Osmanlı mebuslarından ve basılı bir divan sahibi olan dedesi Hilmi Efendi devrinin tanınmış şairlerindendi. Babasının da bilhassa vatanî şiirler kaleme aldığı bilinmektedir. Nihad Sâmi önce Somyarkın, daha sonra Banarlı soyadını aldı.
Banarlı, ilk ve orta öğrenimini İstanbul’da yaptı. İstanbul Yüksek Öğretmen Okulundan 1927 yılında, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesinden ise 1929’da mezun oldu.
Daha sonra 1929-1934 yılları arasında Edirne Lisesi ile Kız ve Erkek Öğretmen Okulunda edebiyat öğretmenliği yaptı. 1947 yılına kadar ise sırayla İstanbul’da Kabataş, Galatasaray, Boğaziçi, Şişli Terakki ve Işık liselerinde öğretmenlik yaptı.
1947-1969 yılları arasında Eğitim Enstitüsü (1947-1967) ile Yüksek Öğretmen Okulunda edebiyat öğretmenliği, İstanbul Yüksek İslam Enstitüsünde İslami Türk Edebiyatı Tarihi öğretmenliklerinde bulundu. 1969 yılında kendi isteği ile emekliye ayrıldı. Öğretmenlik yaparken birçok kuruluşta ek görevlerde bulundu. 1948 yılından itibaren Hürriyet Gazetesi’nin Edebi Sohbetler sütununda devamlı yazılar yazdı.
Öğretmenliğinin yanı sıra 1955’te üye olduğu İstanbul Fetih Cemiyeti’ne bağlı İstanbul Enstitüsü’nün ve aynı yıl kurulan Yahya Kemal Enstitüsü’nün müdürlüğüne seçildi (1958). Her iki enstitünün yayın çalışmalarını yürüttü. Millî Eğitim Bakanlığı “1000 Temel Eser” ve “Çağdaş Türk Yazarları” komisyonlarında görev aldı. Kubbealtı Cemiyeti bünyesinde 1971’de çalışmaya başlayan Dil ve Edebiyat Akademisi’nin edebiyat dalı başkanlığını ve aynı kuruluşun 1972’den itibaren yayımladığı Kubbealtı Akademi Mecmuası’nın müdürlüğünü yaptı. Yeni ve çok hacimli bir şekil verdiği Resimli Türk Edebiyâtı Târihi adlı büyük eserinin telif ve baskısını tamamlamaya çalışmakta iken 13 Ağustos 1974’te vefat etti. Mezarı Rumelihisarı’ndadır.
Eserleri:
Roman:
Bir Güzelliğin Romanı
Edebiyat tarihi araştırmaları
Dâstân-ı Tevârih-i Mülûk-ı Âli Osman ve Cemşid-ü Hurşid Mesnevisi, (1933, Ahmedî’nin Osmanlı tarihine dair manzum eserinin neşri)
Resimli Türk Edebiyatı Tarihi (1948; 1975- 79), 2 Cilt
Oyunlar
Kızıl Çağlayan (1933), manzum millî piyes
Bir Yuvanın Şarkısı (1933), manzum millî piyes
Sular Kararırken
Yabancı
Dumanlı Dağlar
Son Vazife
Bir Mâbed Yıkıldı
Istırap Yarışı
Liseler İçin Ders Kitapları:
Türk Edebiyatı Tarihi, Başlangıçtan Tanzimat’a Kadar Hıfzı Tevfik Gönensay ile, 1940)
Edebî Bilgiler (1942)
Metinlerle Edebî Bilgiler (Lise I, 1950)
Metinlerle Türk ve Batı Edebiyatı (Lise II, III, IV, 1951)
Diğer eserleri
Türkçenin Sırları (1940)
Yahya Kemal Yaşarken (1959)
Yahya Kemal’in Hâtıraları (1960)
Şiir ve Edebiyat Sohbetleri
Tarih ve Tasavvuf Sohbetleri
Namık Kemal ve Türk Osmanlı Milliyetçiliği
Büyük Nazireler Mevlid ve Mevlid’de Milli Çizgiler
Başlangıçtan Tanzimata Kadar Türk Edebiyatı Tarihi
Fatih’in Zafer Sırları
