Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü UNESCO tarafından yürütülen UNESCO Creative Cities Network (UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı) kapsamında “Edebiyat Şehri” kategorisine kabul edilen Kahramanmaraş, bu alanda Türkiye’den listeye giren ilk ve tek şehir oldu.
“Kelimelerin Şehri Kahramanmaraş” UNESCO Edebiyat Ağı’nda Türkiye’nin köklü edebiyat merkezlerinden Kahramanmaraş, 31 Ekim 2025’te uluslararası kültür dünyasında tarihi bir eşiği geride bıraktı. Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü UNESCO tarafından yürütülen UNESCO Creative Cities Network (UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı) kapsamında “Edebiyat Şehri” kategorisine kabul edilen Kahramanmaraş, bu alanda Türkiye’den listeye giren ilk ve tek şehir oldu.
Bu karar, yalnızca bir kültürel takdir ya da sembolik bir unvan değil; şehrin geçmişten bugüne taşıdığı güçlü edebî mirasın ve geleceğe dönük kültür vizyonunun küresel ölçekte tescillenmesi anlamına geliyor.
UNESCO’ya Giriş: Ne Zaman, Nasıl?
Kahramanmaraş’ın ağa kabul kararı, her yıl olduğu gibi 31 Ekim Dünya Şehirler Günü’nde UNESCO tarafından kamuoyuna duyuruldu. Paris merkezli değerlendirme sürecinin ardından şehir, 2025 yılında ağa katılan yeni üyeler arasında yer aldı.
Başvuru süreci, Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi koordinasyonunda yürütüldü. Akademisyenler, edebiyatçılar, kültür yöneticileri ve sivil toplum temsilcilerinin katkılarıyla hazırlanan adaylık dosyasında; şehrin edebiyat geçmişi, mevcut kültürel üretim kapasitesi, altyapısı, gençlere yönelik projeleri ve uluslararası iş birliği taahhütleri ayrıntılı biçimde ortaya kondu.
UNESCO’nun bağımsız uzmanları tarafından değerlendirilen dosya, yalnızca tarihsel birikimi değil; sürdürülebilirlik, kapsayıcılık ve gelecek vizyonunu da esas alan bir çerçevede kabul edildi.
UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı (Kreatif Şehirler Ağı) Nedir?
2004 yılında kurulan UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı, kültürü ve yaratıcılığı şehirlerin kalkınma stratejilerinin merkezine yerleştirmeyi amaçlayan küresel bir iş birliği platformudur.
Bu ağ bir “ödül listesi” değil; aktif üretim, uluslararası iş birliği, düzenli raporlama ve kültür temelli kalkınma politikalarının sürdürülmesini gerektiren dinamik bir üyelik sistemidir. Başka bir ifadeyle, bu unvan bir başlangıç; sürdürülebilir projelerle desteklenmediği takdirde anlamını yitirebilecek sorumluluk yüklü bir statüdür.
“Edebiyat Şehri” Olmak Ne Anlama Geliyor?
UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı, UNESCO tarafından 2004 yılında kurulmuş olup çeşitli bölgelerden, farklı gelir düzeyine, nüfusa ve kapasiteye sahip şehirleri yaratıcı endüstriler alanında çalışmak üzere bir araya getiren bir girişimdir. Bu girişim toplam yedi kategoriden oluşmaktadır. Bu kategoriler; edebiyat, müzik, film, tasarım, gastronomi, medya sanatları ve zanaat ve halk sanatları şeklindedir.
2004 yılında Edinburgh, ilk edebiyat şehri olmuştur.
UNESCO’ya göre bir şehrin “Edebiyat Şehri” sayılabilmesi için güçlü bir yazılı ve sözlü kültür geleneğine sahip olması gerekmektedir. Ancak bu tek başına yeterli değildir. Değerlendirme kriterleri arasında “şehrin edebiyat alanında üretim kapasitesi ve çeşitliliği”, “aktif yayıncılık ve dergi kültürü”, “kütüphaneler ve kültür merkezleri altyapısı”, “uluslararası ve yerel edebiyat festivalleri, kitap fuarları”, “okuma kültürünü yaygınlaştıran projeler “, “genç yazarlara yönelik programlar”, “uluslararası iş birliği potansiyeli” gibi kriterler bulunmaktadır.
Bu çerçevede unvan, hem tarihsel bir birikimin hem de güncel ve sürdürülebilir üretimin birlikte değerlendirilmesiyle verilmektedir. Yani geçmişle gelecek arasında kurulan güçlü bağ, bu statünün temelini oluşturmaktadır.
SÜREÇ VE KRİTERLER
Edebiyat Şehri olarak onaylanmak için şehirlerin UNESCO tarafından belirlenen bir dizi kriteri karşılaması gerekmektedir. Bu kriterler şu şekilde listelenebilmektedir:
- Şehirdeki yayıncılığın kalitesi, miktarı ve çeşitliliği
- İlköğretim, ortaöğretim ve yükseköğretim düzeylerinde yerli veya yabancı edebiyata odaklanan eğitim programlarının kalitesi ve niceliği
- Şehirde edebiyat, tiyatro ve/veya şiirin önemli bir rol oynaması
- Yerli ve yabancı edebiyatı destekleyen edebi etkinlikler ve festivaller düzenlemek.
- Yerli ve yabancı edebiyatı koruyan, tanıtan ve yaygınlaştıran kütüphanelerin, kitapçıların ve kamu veya özel kültür merkezlerinin varlığı.
- Yayıncılık sektörünün çeşitli ulusal dillerden ve yabancı edebiyattan edebi eserlerin çevrilmesine katılımı
- Edebiyatın tanıtımında ve edebi ürünler pazarının güçlendirilmesinde geleneksel ve yeni medyanın aktif katılımı
Şehirler, Edebiyat Şehri olarak belirlenmek için UNESCO’ya başvuruda bulunmakta, bu belirlemeler de UNESCO tarafından dört yılda bir izlenip gözden geçirilmektedir.
UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağına üye olan şehir sayısı 2025 yılında son eklenenlerle; 66’sı Gastronomi, 84’ü Müzik, 80’i Zanaat ve Halk Sanatları, 27’si Medya Sanatları, 63’ü Edebiyat, 30’u Film, 53’ü Tasarım, 5’i Mimari Şehri olmak üzere 408 şehre ulaşmıştır.
Böylelikle Türkiye’den bu kapsamda toplamda 9 UNESCO Yaratıcı Şehrin 3’ü Gastronomi, 2’si Müzik, 2’si Zanaat ve Halk Sanatları, 1’i Tasarım ve 1’i Edebiyat alanlarında programda yer almaktadır.
UNESCO Yaratıcı Şehirlerimiz şu şekildedir:
Gaziantep – Gastronomi (2015)
Hatay – Gastronomi (2017)
İstanbul – Tasarım (2017)
Kütahya – Zanaat ve Halk Sanatları (2017)
Afyonkarahisar – Gastronomi (2019)
Kırşehir – Müzik (2019)
Bursa – Zanaat ve Halk Sanatları (2021)
Şanlıurfa – Müzik (2023)
Kahramanmaraş – Edebiyat (2025)
Ağda Yer Almak Ne Anlama Geliyor?
UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı’na dahil olmak, şehrin küresel ölçekte bir kültür diplomasisi platformuna katılması anlamına gelmektedir.
Bu üyelikle Kahramanmaraş, diğer UNESCO Edebiyat Şehirleriyle ortak projeler geliştirebilecek, yazar değişim programlarına katılabilecek, uluslararası festivaller düzenleyebilecek, kültür turizmi alanında yeni fırsatlar yakalayabilecek, genç yaratıcıları destekleyen programlara erişebilecektir.
Kahramanmaraş’ın Edebiyat Mirası
Kahramanmaraş’ın bu unvanı almasının arkasında yüzyıllara uzanan güçlü bir edebiyat geleneği bulunmaktadır. Kahramanmaraş, Türk edebiyatında “Şairler ve Yazarlar Şehri” ve ayrıca “Edebiyatın Başkenti” olarak anılmaktadır.
Bu topraklardan çıkan önemli isimler arasında; Necip Fazıl Kısakürek, Cahit Zarifoğlu, Nuri Pakdil, Rasim Özdenören gibi edebiyat dünyasında iz bırakmış yazar ve şairler yer almaktadır.
Şehirde düzenlenen kitap fuarları, edebiyat günleri, kültür merkezleri ve canlı dergi geleneği de bu birikimi yalnızca geçmişe ait bir miras olmaktan çıkarıp güncel bir kültürel dinamizme dönüştürmektedir.
Şehrin Kültür Yaşamında Dengeleri Değiştirecek Bir Başarı
Kahramanmaraş Büyükşehir Belediye Başkanı Fırat Görgel bu başarıyı “Kahramanmaraş, bu prestijli ağa ‘edebiyat’ kategorisinde katılarak Türkiye’den bu alanda seçilen ilk şehir oldu. Büyükşehir Belediyesinin öncülüğünde köklü edebi geçmişi, güçlü şairlik geleneği ve son yıllarda artan kültürel etkinlikleriyle adından sıkça söz ettiren Kahramanmaraş, edebi kimliğini ulusal ve uluslararası düzeyde görünür kıldı.” Sözleriyle dile getirdi.
UNESCO Türkiye Milli Komisyonu ile yerel yönetimin ortak çalışması sonucu elde edilen bu başarı, şehrin kültür ve sanat yaşamında yeni bir ivme yarattı. Kahramanmaraş artık yalnızca güçlü bir edebiyat geçmişine sahip bir şehir değil; aynı zamanda uluslararası kültür ağının aktif bir parçası.
